Vandaag heb ik het paradijs achter me gelaten. Een paradijs, maar wel een heel woest paradijs.

Ik ben met een Dornier uit Lankien teruggevlogen. Een groot twee motorig transport vliegtuig met vlak achter de piloot twee stoelen en verder tien meter lege ruimte. Het vliegtuig was leeg want de spullen waren afgeleverd. Mijn medepassagier was een Ugandees een medewerker van CMA. Doet AIDS werk. Was een uur vliegen eerder ingestapt. Hij zit twee maanden in het veld. Heeft dan twaalf dagen vrij. Waarvan een dag vliegen en een dag wachten in Loki. Dan naar Nairobi en doorvliegen naar Kampala. Naar zijn vrouw en kinderen en dan binnen negen dagen weer terug.

Mijn verblijf in Lokichoggio in Kenya aan de sudanese grens: “camp 748”. Een rondavel om te slapen . Het restaurant: Terug naar de tijd van Nkongsamba, Cameroun. De boîte, soort Camerounese of Congolese muziek. Hier is bier. En hier is het dertig graden. Wat is het heerlijk koel. Boven mij alle sterren aan de hemel, maar niet zo mooi als in Lanken. Zojuist een Tusker malt gehad, een bier uit Tanzania. Straks nog Tusker lager uit Kenia, want de fles is zo mooi met geel etiket met olifant met twee heel vriendelijke slagtanden.
Zojuist heb ik met belangstelling zitten meekijken naar het nieuws in het Kiswahili. Mooie klanken, herkenbare geluiden. Het team in Lankien sprak onderling ook veel Kiswahili. Ook zij waren vreemdeling in Sudan.

Francis Ole Sempele, een van de twee Maasaï van de groep vertelde hoe hij ooit als Maasaï jongetje voor zendelingen vertaler was geweest en er zo uitgepikt was en daardoor uiteindelijk zelf als cataract chirurg in een vreemd land terechtkwam en er vreemdeling werd. Zijn grootmoeder is na haar sterven nog even buiten de settlement ongekleed bij de acaciaboom neergelegd. 's Nachts kwamen de hyena's. Dat kon je horen aan hun lachen. Daarna ga je niet meer kijken. Als laatste eer was ze nog zorgvuldig met koeienvet ingesmeerd. Daarna wordt er nooit meer over haar gesproken. Als er later mensen komen rouwen is de enige vraag: waar heb je haar neer gelegd? "Daar onder de acacia, in die richting." Waarna er luid gehuild wordt. Sempele: Nu hebben we de gewoonten van de wazungu overgenomen. De crematie van de wazungu vind ik ook wel heel mooi want dan ben je ook helemaal weg. Ik kan mij voorstellen hoe de wazungu, blanken, zich vroeger in mijn land de Maasaï Mara voelden. Ik begrijp waarom die mzungu vrouw van het ziekenhuisje met de mobiele kliniek auto ons toen nooit mee kon nemen. Een keer nam ze ons wėl mee en toen wilden er dertig mee. Ze vroeg ons om de volgende keer niet meer te vragen, maar de volgende dag stonden we weer te bedelen om mee te rijden. Nu houden we ons zelf als mzungu ( vreemdeling) in Sudan wat betreft ons privé leven op afstand tot de Nuer. We zouden verwikkeld raken in conflicten en we kunnen ook niet uit onze voorraden geven als er honger is want we zijn hier om op een andere manier te dienen. Bijvoorbeeld het oogproject en de tandheelkunde of het AIDS project in andere gebieden.

Santino Malang is de tweede cataract surgeon. Hij komt uit Wau in Bahr el Gazal in het westen van South Sudan. Ook hij is vreemdeling in het land van de Nuer, een weerbarstig en opvliegend herdersvolk. De koe is het allerbelangrijkste in het leven van de Nuer. Maar Santino kan niet goed begrijpen waarom ze hier zo slordig met de koeien omgaan. Waarom laten ze de beesten zomaar vrij rondlopen zonder ze te hoeden? Wij de Luo zijn nog verwant aan van de Keniase Luo stam. We zijn als herdersvolk ooit drieduizend kilometer westelijk terechtgekomen. We kunnen de Keniase Luo's nog een klein beetje verstaan. Wij de Luo gaan heel zorgvuldig met onze koeien om. We hoeden ze wel en kunnen daardoor veel grotere stukken grond met Sorghum bebouwen. In Wau hebben we al gauw een groot stuk grond bebouwd 150 bij 100 meter en niet zomaar een klein rond gebiedje rond de tukuls (hutten), goed beschermd met een dikke wal doorns tegen de koeien. Daarvan kun je nog geen drie maanden eten. Santino heeft de laatste jaren van zijn middelbare school in de jaren negentig in Uganda gevolgd. Toen was het te gevaarlijk om in Zuid Sudan te blijven. Overal waren hinderlagen van troepen uit het noorden. Er werd verkracht en gemoord, dorpen uitgebrand. Gebombardeerd met noordelijke Antonov vliegtuigen. In de steden en dorpen werd honger geleden. Maar je kon er niet uit om eten te zoeken. Wel waren er jongemannen die 's nachts langs sluipwegen naar buiten kwamen en dan eten binnen brachten en voor zoveel geld verkochten dat ze telkens weer gingen 's nachts , tot ze door het GOS leger ( government of Sudan) werden doodgeschoten. Die mochten alles wat zwart was doodschieten.

Terug in Sudan werd zijn grootmoeder in een bezoekend CBM oogkamp door Sture Nyholm aan staar geopereerd. Dit inspireerde hem. Na jaren volledige blindheid hoefde een stiefzusje niet meer de hele dag bij zijn grootmoeder te blijven. Enkele jaren later werkte hij als clinical medical officer bij MSF. Toen het team van CMA met Francis Ole Sempele staar kwam opereren kwam hij meekijken. De vonk sloeg over en met steun van Dark and Light heeft Santino nu de laatste twee jaar in Kenya een opleiding tot opthalmic mediale officer/ cataract surgeon gevolgd. Sinds een klein half jaar werkt hij nu samen in dit team en zal binnenkort overnemen van Francis.

CMA vliegt nog in vanuit Lokichoggio in Kenya. Na het peace accord tussen noord en zuid in Sudan in 2005 werd het zuiden min of autonoom. Een aantal organisaties zijn naar Juba, gegaan de nieuwe hoofdplaats van het Zuiden en ook het VN kamp in Loki is vorig jaar gesloten. Het grensplaatsje gaat geleidelijk op een verlaten mijnstadje te lijken. Met een Cessna vloog ik als enige passagier mee. Langs de grens met Ethiopia naar het noorden tot vlak bij Nasir. Overal is het land groen. Het is regentijd. Halverwege komen we in een gebied in wilde wolken terecht. Wisselend wolken en doorbrekende zon. We vliegen een groot gat in de wolken in. Een groot gewelf en daarna een white out. Alles wit. De regen klettert. Volledige rust. Wit, regen, rust. Het duurt. Daarna de zon in het wit en onder breekt in de diepte het groen door. Jammer. Dit had altijd mogen duren. Vrijheid. Lager worden de ronde hutten zichtbaar, de tukuls, omgeven door een brede cirkel groene sorghum. Het tweede dorp, de tweede landing was Lankien.

Lankien. Het leven op de compound van CMA is overzichtelijk. Een rieten omheining een paar bomen en een rij kleine tukuls. Eén per persoon. De keuken tukul. Absoluut verboden voor mannen en een grotere keet, de cantine, werkruimte. Erbuiten de kleine polikliniek, een tukul en daarnaast het nieuwe ingrepengebouwtje. Het is altijd heel heet. Als er niet gewerkt wordt eten we of drinken thee onder de bomen in de schaduw of zitten bij ondergaande zon met elkaar te praten en wachten de schemer af. Daarna zitten we onder een volle sterrenhemel. Af en toe komt een vliegtuig hoog over op de lijn tussen west Europa en Nairobi. Nog twee uur vliegen. We denken aan de mensen die hun koffie uitgedeeld krijgen of daarboven hun laatste kans benutten om nog veel te duur een taxfree parfum van de purser te kopen. Het is stil hier beneden met de sterren boven ons. Met voortdurend geluiden uit de natuur. Balkende ezels. Er wordt gefilosofeerd over de hyena's die we niet zien, maar er wel moeten zijn want er worden wel ezels met een halve bil gezien. Het vlees door de hyena's weggehapt. Overdag zijn er honderden vogelsoorten te zien want dit is het paradijs. Ibissen in een hoge boom. Duiven en tientallen varianten op wat ik als mus of vink zou herkennen in de takken boven ons. Achter onze compound ligt een grote waterplas van enkele honderden meters, vol waterplanten en bloeiende waterlelies. Een paradijs voor de vogels. Over enkele maanden is deze plas weer gewoon het plein wat hij normaal eigenlijk is.

Zaterdag middag begint een grote regenbui met heftige donder en bliksem. Groot geweld. De mooie geveegde binnenplaats verandert in een stelsel van snelstromende rivieren. Lopen lukt in het natte drijfzand niet goed meer. Je voeten zakken tien centimeter weg. Bij de laatste regendruppels na enkele uren steek ik de weg over om MSF te bezoeken. Rechts van mij slaat op een kilometer de bliksem in. Een uur later horen we dat er een tukul getroffen is. Twee kinderen zijn omgekomen. De volgende dag bezoeken we de rouwende familie. We waden erheen. Er zijn onderweg meer meertjes met waterlelies. De hut is afgebrand. Er zijn ook geiten verbrand. Een kind is in de deuropening in een ondiep graf begraven een ander achter het huisje. We geven de moeder ons medeleven. De vader weet nog niet van het gebeuren. Hij is enkele dagreizen lopen weg in een ander dorp.

Even buiten het dorp wordt een terrein klaargemaakt. Er zal binnenkort weer voedsel worden afgeworpen door een vliegtuig. De laat geplante sorgum is mislukt. De regen kwam op het verkeerde moment.

De Nuer zijn taaie en mooie mensen. Doorlevend tot het niet meer gaat. Taai doorgevochten voor eigen gelijk en vrijheid. Tegen de arabs uit het noorden. Tegen de andere stammen, de Dinka en tegen andere clans. Opvliegend. Doorvechten tot het niet meer kan. Doorvragend en onderhandelen als behandelen van de blindheid niet kan. En met onwaarschijnlijke oorsponkelijkheid.

Er waren twee maal geweerschoten. Een maal van vreugde bij de terugkeer van familie uit de diaspora, uit een vluchtelingenkamp en eenmaal omdat twee gevangenen ontvluchten uit de naastgelegen gevangenis. Eén ontkwam en verdween in de wildernis. Het lot van de ander laat zich raden.

Elke dag zien we de patiënten die naar het centrum komen. Kleinere aantallen dan bij een eyecamp. Hier wordt sinds drie maanden al regelmatig geopereerd. De mensen krijgen veel persoonlijke aandacht en we hebben veel gelegenheid om moeilijke gevallen te bespreken. De operatie sessie waren heel genoegelijk. Beide operateurs opereren heel zorgvuldig. We werkten aan techniek en sutureless surgery. Ook de muziek, verzorgd door Ann uit haar IPod met luidsprekers was heel gezellig. We vonden elkaar in San Fan Thomas een Camerounese makossa zanger, maar Ann vond country music en haar eigen Keniase geestelijke muziek eigenlijk nog mooier.

Het was goed in Zuid Sudan, eigenlijk het paradijs, maar wel een heel woest paradijs.

Dr. Nico Buisman, oogarts
oktober 2009